چهار سوق

ریشه واژه  موزه  از لغت نامه یونانی « موزین » ( mosusem ) به معنای مقر زندگی موز(Mouse) الهه هنر و صنایع در اساطیر یونان باستان اقتباس شد.

در انگلیسی ß میوزیم Mousem

در فرانسه ß موزه Muzee    

 کلمه موزه در سال 1290 وارد زبان فارسی شد – تاریخچه آن بر می گردد به سفرهای ناصرالدین شاه به خارج  و تصمیم او به ایجاد مشابه آن در ارگ سلطنتی (کاخ گلستان) قرار دارد.

شورای بین المللی موزه ß icom    ß   ایکوم  وابسته به سازمان فرهنگی ، علمی و تربیتی سازمان ملل یونسکو می باشد.

موزه مؤسسه ای است دائمی و بدون هدف مادی که در های آن به روی همگان گشوده است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن قررد دارد.

هدف موزه تحقیق در آثار و شواهد برجای مانده انسان و محیط زیست او و گرد آوری و حفظ و بهره وری معنوی و ایجاد ارتباط بین آنها و نمایش گزاردن و به منظور بررسی و بهره وری معنوی می باشد.

تاریخچه موزه :

1. دوران نو سنگی : انسان مجموعه ای از صدف ، گوش ماهی ، سنگ ریزه ، واستخوان جانوران را گرد آوری می کرده به عنوان تزیینات مورد استفاده قرار می داد.

2. عهد باستان : اشیاء گرانبها و نفیس که جنبه نظری داشتند و بر برآوردن نیازها در درون زیارتگاهها یا معابد گردآوری می کردند. در جوامع امروزی هم این گرایش همگانی به گردآوری نمایانگر نهادینه شدن موزه آن عهد است.

3. پایان سده چهارم و آغاز سده سوم  پیش از میلاد : مصر پایگاه فرهنگ یونان بود بطلمیوس در کنار کاخ مسکونی خود در شهر اسکندریه جایی را به نام موزه که مشتمل بر یک دانشگاه،کتابخانه، آزمایشگاه، رصدخانه و باغ گیاهان و جانوران بود تأسیس کرد .

4. یونان : مردم یونان اشیاء گران قیمت را جمع آوری نمی کردند ولی موقعیت دیدن آنها را در پرستشگاهها داشتند .

5. رم : سرداران رمی غنایمی که از جنگ به دست می آوردند را در پارکها و حمامها به نمایش می گذاشتند.

6. قرون وسطی : (500 تا 1450 م) در غرب به علت نبودن فقدان نظام بانکی صحیحی ثروتمند بودن با مالکیت اشیاء گرانقیمت همراه بود.

7. رنسانس : (14 تا 16 م) صاحبان اشیاء دیگر به مجموعه خود به چشم سرمایه نگاه نمی کردند بلکه به جنبه فرهنگی و هنری آن نیز پی بردند و واژه موزه  از همین دوران متداول شد.

نخستسن موزه ها :

1- برمبنای یک مجموعه خصوصی بود که در سال 1683 در شهر آکسفورد انگلستان گشایش یافت .

2- در سال 1750 م در کاخ لوکزامبورگ پاریس بخشی از مجموعه سلطنتی در معرض دید عموم قررا گرفت و در نخستین سال انقلاب کبیر فرانسه موزه هنری لوور تأسیس شد.

می توانیم سده های  19 و 20 م را سده های استقبال مردم از موزه ها بدانیم و کاربردی نمودن موزه ها پس از جنگ جهانی دوم بین سالهای 1339 و  تا 1945 اتفاق افتاد.

تاریخچه موزه در ایران :

1- موزه همایونی : نهادینه شدن موزه در ایران با آغار کار و تأسیس کاخ موزه ناصرالدین شاه در سال 1291 تا 1293 در کاخ گلستان (ارگ سلطنتی ) بود.  امروزه نمی توانیم موزه همایونی را در طبقه بندی موزه ها قراردهیم تنها می توان گفت که اشیاء به عنوان هنر های تزئینی گردآوری و تنظیم شده بودند ودر زمان ناصرالدین شاه بعلت سرقتی که از آن شده بود جواهرات سلطنتی به مخزنهای زیر زمین و سپس موزه جواهرات در بانک مرکزی منتقل گردید.

2- موزه ملی : وزارت صنایع و معارف در سال 1295 موزه ملی را تأسیس کرد. این موزه ابتدا در اتاقهای مدرسه دارالفنون بود بانی این موزه آقای مرتضی قلی خان ممتازالملک بود بعد از مدتی این مجموعه از دارالفنون به عمارت مسعودیه و بعد از تأسیس موزه ایران باستان به این موزه که شامل 280 شیء بود منتقل شد.

3- موزه دانشکده افسریه : در سال 1302 به منظور اسلحه شناسی و تاریخچه سلاح به دانشجویان دانشکده افسری در تهران تأسیس شد هسته مرکزی موزه را مجموعه سلاحهای ناصرالدین شاه قاجار در موزه همایونی را تشکیل می داد و تعدادی از سلاحهای اهدائی سران کشورها به شاهان قاجار نیز در این موزه قرار داشت.  پس از انقلاب این موزه به مجموعه سعد آباد منتقل شد و یادبودهایی از دفاع مقدس در آن منظور شد و به موزه نظامی تغییر نام یافت .

4- موزه هنر و صنایع : در سال 1309 شادروان حسین طاهرزاده بهزاد هنرستان صنایع قدیم را تأسیس کرد آثار هنرمندان زمان استادان و دانشجویان هنرستا بخشی از این موزه بود در حال حاضردر عمارت نگارستان و به نام موزه هنرهای ملی زیر نظر موزه ملی ایران قرارد دارد و آثار هنرمندان در زمینه هنرهای سنتی در معرض نمایش قرار می گیرد.

5- موزه مردم شناسی تهران  : در سال 1312  تأسیس شد و در آغاز دایره انسان شناسی نامیده شد و سپس به بنگاه انسان شناسی و سرانجام به موزه مردم شناسی تغییرنام  یافت.  این موزه با مجموعه ای از اشیاء که از مساجد و تکایا و هدایای مردم بود کار خود را آغاز کرد و در سال 1347 به کاخ ابیض در کاخ گلستان منتقل و زیر نظر اداره ی کل موزه ها قرار گرفت.

                               أ‌-       موزه های که باعث نهادینه شدن در ایران شدند :

(موزه همایونی – موزه ملی – موزه دانکشده افسری – موزه هنر و صنایع موزه مردم شناسی تهران)

                               ب‌-       موزه بقاء متبرکه (موزه امام رضا ، موزه شاهچراغ)

                               ت‌-       موزه ایران باستان

                               ث‌-       موزه های باستان شناسی و هنر

                               ج‌-       موزه تاریخ طبیعی و تاریخ علوم

نخستین موزه بقای متبرکه موزه آستان قدس رضوی در 1314 بود و بعد از آن موزه حضرت معصومه در قم است مجموعه هر دو موزه بر مبنای موقوفات و نذورات می باشد که مهمترین آنها نسخه های دست نویس قرآن مجید است.

موزه آستان قدس رضوی شامل قسمتهای زیر می باشد :

1- موزه قرآن    2- کتابخانه    3- موزه اصلی

قدیمی ترین وقفنامه به آستان قدس رضوی وقفنامه ابن سیمجور امیر خراسان به سال 363 ه ق می باشد موزه هایی که زیر نظر آستان قدس رضوی اداره می شوند :

1- کاخ موزه ملک آباد در مشهد

2- موزه موقوفه ی حاج حسین آقا ملک در تهران

موزه هایی که در محوطه ی آستان قدی رضوی قرارد ارند :

1- موزه آستان قدس رضوی

2- موزه ی قرآن

3- موزه تمبر

4- موزه فرش

5- موزه تاریخ مشهد

6- موزه هدایای رهبری

موزة ایران باستان :

بعد از اینکه  نظر مظفرالدین شاه در سال 1278 اجازه حفاری در ایران را به مدت شصت سال به دولت فرانسه   واگذار کرد در سال 1309 مجلس ملی وقت بعد از 30 سال این قانون را لغو کرد و تصمیم گرفته شد که آثار بین دو کشور تقسیم شود بر اساس این قانون ده شیئ نخبه با آثار سیمین و زرین و معماری برای ایران و بقیه آثار طی تشریفات باستان شناسی بین دو کشور تقسیم شود. براساس این قانون مکانی برای نگهداری آثار احساس شد که پایه ریزی نخستین موزه علمی ایران ریخته شد مهندس و طراح آن موزه اندره گدار فرانسوی بود کار ساختمانی موزه در سال 1312 با معماری حاج عباسقلی خان معمار باشی آغاز و در سال 1315 پایان یافت ورودی این ساختمان با الهام از ایوان بلند ساسانی در تیسفون می باشد این موزه شامل بخشهای نمایشگاهی و پژوهشی می باشد. نحوه ی چیدن آثار در بخش نمایشگاهی موزه به صورت تقدم تاریخی( کرنولوژی ) است.

طبقه همکف موزه متعلق به دوران نوسنگی تا پایان ساسانی می باشد و طبقه ی فوقانی آن اسلامی با قدیمی ترین نسخ قرآن که به خط کوفی روی پوست آهو در سده های 3 و 4 هجری قمری آغاز می شود.

با شروع جنگ تحمیلی ایران موزه ایران باستان تعطیل و در سال 1366 با نام موزه ملی بازگشایی شد.

موزه های تحت پوشش موزه ی ملی (ایران باستان) :

1- موزه ی هنرهای ملی (هنر و صنایع)

2- رضا عباسی

3- موزه فرش  

4- موزه سفالینه وآبگینه

موزه های محوطه های باستانی به دنبال تأسیس موزه ایران باستان آغاز به کار کردند که شامل :

1- موزه تخت جمشید(1309) 

2- موزه محوطه ی شوش(1345)  

3- موزه محوطه هفت تپه(1349 – 1352)

تأسیس اداره کل موزه ها توسط اداره کل هنرهای زیبا وابسته به وزارت فرهنگ در سال 1352 تأسیس شد و سرپرستی موارد زیررا برعهده داشت :

1- موزه مردم شناسی تهران در کاخ ابیض

2- موزه هنرهای ملی

3- موزه های قزوین

4- موزه های آبادان

مهمترین اقدام اداره کل موزه ها تأسیس موزه هنرهای تزئینی در سال 1340 بود .

موزه هایی که تحت بنیاد فرح قرار داشتند :

1- موزه هنر های معاصر  2- موزه فرش  3- موزه رضا عباسی  4- موزه آبگینه و سفالینه  5- موزه نگارستان

دانشگاه تهران در آغاز کار دانشکده های  خود اقدام به تأسیس چندین موزه نمود:

 1- موزه تاریخ طبیعی دکتر فاطمی 1338   2- موزه جانور شناسی دانشکده کشاورزی کرج 1307  3- موزه گیاهان دارویی و سنتی دانشکده دارو سازی 1370   4- موزه شادروان حسین مقدم استاد دانشکده هنرهای زیبا

در دانشگاههای دیگر نیز موزه هایی تأسیس شد  که شامل :

1- موزه تاریخ طبیعی دانشگاه شیراز 1353 

2- موزه علوم و تکنولوژی دانشگاه شیراز 1366  

3- موزه تاریخ طبیعی دانشگاه اصفهان 1367  4

4- موزه تاریخ طبیعی دانشگاه بوعلی سینا در همدان

موزه های استانی که بیشتر آنها بصورت عمومی می باشد بدنبال تأسیس موزه ایران باستان آغاز به کار کردند که ترتیب تأسیس موزه های استانی به شرح زیر می باشد :

1. موزه پارس در ساختمان کریم خانی شیراز 1315    

2. موزه چهل ستون اصفهان 1316

3. موزه چهل ستون قزوین 1338

4. موزه تبریز 1339

5. موزه گرگان 1343

6. موزه ارومیه 1346

موزه گرگان :

تنها گنجینه ( موزه)گرگان در حال حاضر با 400 قطعه شیء باستانی میراث کهن و گرانبهای فرهنگی و تاریخی پیشینیان این مرزبوم(گلستان) را در معرض دید عموم قرار داده است. موزه گرگان در اردیبهشت ماه 1343 با 152 قلم شیء باستانی د رکاخ سلطنتی واقع در پارک شهر فعلی گرگان گشایش یافت و تا سال  1361 نیزدر این مکان دایر بود .

ساختمان فعلی موزه گرگان در حیاطی به وسعت 1200 متر مربع جنب امامزاده عبدالله شهر گرگان قرار دارد. این مکان در سال 1355 به عنوان گنجینه سنگ مزار گشایش یافت و در بهمن 1367 با افزودن اشیاء باستان شناسی و مردم شناسی بصورت گنجینه منطقه ای در آمد گنجینه فعلی گرگان در سه طبقه شامل: بخش سنگ نوشته ها، اشیاء اهدایی، بخش مردم شناسی است . در خزانه گنجینه گرگان بالغ بر 7000 قلم شیء و آثار قدیمی نگهداری می شود که این اشیاء از حفاری های علمی بدست آمده یا اهدایی های افراد یا هنرهای دستی مناطق مختلف استان می باشد.

در بخش سنگ نوشته ها که در دورتا دور حیاط آن قرار دارد سنگ مزارهایی از قرن هشتم تا دوازدهم هجری قمری موجود است.

حیاط این موزه دارای سه رواق است که برای نصب سنگ مزارها طراحی شده است عمده ترین سنگ مزارها از نوع گهواره ای ایستا یا محرابی که بر روی بسیاری از آنها آیاتی از قرآن، صلوات ، احادیث ، اشعار، و نام متوفی و تاریخ فوت حک شده است . برخی از این نوع سنگ مزارها هنوز در برخی از روستاهای استان گلستان مانند زیارت گرگان و آق امام بندر ترکمن وجود دارد و نمونه ای از آنها  به این موزه منتقل شده است .

بخش دیگر بخش باستان شناسی است که در این بخش نیز اشیائی نگهداری می شود که از پیشینیان به جا مانده و جلوه ای از زندگی آنان را در غالب ظرفی زیبا با دیگر آثار نمایان کرده است د راین بخش آثاری وجود دارد که برای رفع نیازهای روزمره توسط گذشتگان بوجود آمده است این آثار در غالب های پیش از تاریخ، تاریخی و اسلامی عرضه شده  و هر یک بخشی از تاریخ 7000 ساله این استان را حکایت می کند. ظروف سفالی،  جنگ افزارهای مفرغی، زیور آلات مفرغی و طلایی، ظروف کتیبه دار، آبگینه های زیبای دوران ایلامی و سکه های اشکانی تا قاجاری نمونه های ارائه شده  دربخش باستان شناسی این موزه می باشد. در این بخش قدیمی ترین اثر بدست آمده از این منطقه که تکه سفالی از هزاره ششم ق. م  که از آق تپه کشف شده نگهداری می شود. سفالها، جامها، ظرفهای قرمز و خاکستری ، خنجر ، سرنیزه، دستبندهای مفرغی و سفالینه های جرجان شهر تاریخی جرجان در این بخش به نمایش گذاشته می شوند.

در بخش مردم شناسی نیز غرفه های گوناگون از جمله در مورد کشاورزی، دامداری، سوارکاری، بافندگی، فلزکاری، روشنایی، طب سنتی،  پوشاک و زیورآلات وجود دارد.

با سیری و تأملی کوتاه در این بخش می توان زندگی ساده انسانهایی را نظاره کرد که در عین سادگی نشان از خلاقیت و هنر دارد.

همچنین درگنجینه ی گرگان اشیاء اهدائی از افراد مختلف در معرض دید علاقه مندان قراردارد این اشیاء که نشانگر باورها و اعتقادات بوده و در معرض خطر نابودی قرار داشته اند به این موزه اهداء شده و یا افرادی از خارج آنها را تهیه کرده اند و در موزه گرگان با نام افراد حفظ شده و بصورت دوره ای در معرض دید قرار می گیرد.